in het Nederlands | auf Deutsch | in English |







Een kanaal waard om te ontdekken (per kano)

Tekst en foto's: Geert van Beurden / Michiel Rotteveel

Geschiedenis:

Nieuw vaarwater in Twente.

Het op 8 februari 1889 op Nederlands grondgebied gereedgekomen kanaal Almelo-Nordhorn (pas in 1904 kwam het Duitse stuk gereed) was onderdeel van diverse plannen om ten behoeve van Twente betere vaarverbindingen te verkrijgen.

Redenen daartoe waren de sterk toegenomen (industriële) textielnijverheid, die aanvoer van steenkool vereiste i.c. een verbinding met het Duitse Ruhrgebied, en het bevorderen van het vervoer van landbouwproducten en meststoffen in de regio, één en ander tegen de achtergrond van het verzanden van de tot dan toe gebruikelijke vaarroutes via de Twikkelervaart, de Regge, de Dinkel, de Schipbeek, de Overijsselse Vecht en andere beken. De verzanding werd overigens veelal door de schippers zelf bevorderd door bij laagwater dammen in die waterwegen op te werpen teneinde voldoende vaarwater voor een volgend traject te verkrijgen...

Toen in 1876 de Overijsselse Vecht praktisch onbevaarbaar was geworden besloten de Nederlandse en Pruisische regering ook een verbinding te realiseren tussen Duitse en de Nederlandse kanalen (in Overijsssel en Drente) teneinde ook de in die tijd belangrijke transitofunctie van Zwolle en Nordhorn te kunnen handhaven. De Alte Picardië werd de eerste verbinding (met de Ems) daartoe.

Pas eind 1884 werd met het kanaal Almelo-Nordhorn begonnen. Zo'n 200 polderjongens, veelal van buiten Twente, groeven met de schop in de hand het 28 kilometer lange kanaal in Twente met een bodembreedte van 7,50 meter en een bovenbreedte van 13,90 meter. Hierop konden schepen van maximaal 150 ton varen. Daarnaast moesten er 5 sluizen, 10 ophaalbruggen, waarvan 4 van staal, en een groot aantal grondduikers en doorlaatwerken worden aangelegd. Grondduikers voornamelijk t.b.v. de secundaire waterlopen die het kanaal dwars kruisen en hun eigen (af-)watersysteem moeten handhaven, en doorlaatwerken t.b.v. de Loolee, de Gele Beek en de Dinkel, laatstgenoemde de belangrijkste waterleverancier van het kanaal.

Pas in 1904 krijgt het kanaal (door inzet van Duitse gevangenen !) zijn felbegeerde verbinding met het Duitse kanalenstelsel en kan dus pas echt van een kanaal Almelo-Nordhorn worden gesproken, alsdan totaal 33 km. lang.

Functie kanaal ingehaald door nieuwe infrastructuur.

Enkele jaren later worden er echter plannen ontwikkeld voor betere scheepvaartverbindingen voor en binnen Twente, die uitmonden in de realisatie van onze Twentekanalen. Deze zijn geschikt voor veel grotere schepen dan 150 ton. Daarnaast zijn inmiddels ook betere weg- en railverbindingen tot stand gekomen. Met name de nieuwe spoorverbinding Almelo-Salzbergen en de in 1938 tot Wierden gereed gekomen Zijtak Almelo van de Twentekanalen waren oorzaak dat de betekenis van het kanaal Almelo-Nordhorn al spoedig na haar gereedkomen als transportader voor Twente in belangrijkheid sterk inboette. Het kanaal wordt enige tijd voor en na de Tweede Wereldoorlog nog hoofdzakelijk gebruikt door een handvol turfschippers, en als in de vijftiger jaren de Zijtak Almelo geheel is doorgetrokken naar Almelo en een vaarverbinding tot stand is gekomen tussen het Twentekanaal en het Overijsselskanaal wordt de alsdan overbodig geworden scheepvaartverbinding tussen Almelo en Nordhorn in 1960 gesloten.

naar boven »

Huidige toestand.

De totstandkoming van dit kanaal mag dan wel een economische mislukking worden genoemd, inmiddels is het wel "uitgegroeid" tot een belangrijk lijnvormig natuurmonument met een grote botanische rijkdom. Rond 300 verschillende plantensoorten bevolken de oevers van dit kanaal, bijna een kwart van de Nederlandse flora!
Mede daardoor en de tengevolge van de toegenomen behoefte van recreatie dicht bij huis heeft het kanaal inmiddels naast een grote landschappelijke ook een grote recreatieve functie gekregen. Voeg daarbij de vele (soms unieke) historische monumenten zoals de gietstalen bruggen, de authentieke sluizen en brugwachterswoningen en niet te vergeten het sluizenhuisje bij Denekamp, en men kan spreken van een belangrijk industriëel erfgoed met grote potenties m.b.t. recreatie en toerisme.

naar boven »

Flora en Fauna.

Naast de grote landschappelijke en cultuurhistorische waarde heeft het kanaal op sommige plaatsen ook een grote natuurwetenschappelijke waarde. Tien verschillende bodemtypen die het kanaal doorsnijden zijn oorzaak dat de oevers ondanks haar rechtlijnig tracé vol afwisseling zit voor wat de flora en vegetatie betreft. Ook de afwisseling in voedselrijke en voedselarme gronden, het zeer gelijkmatige microklimaat van sommige zuidoevers (beschutting door naastliggende bossen) en het extreme microklimaat op de noordoevers spelen daarbij een grote rol. Vooral daar waar het kanaal de natuurgebieden Agelerbroek, Oude Broek en Volterbroek doorsnijdt en de oevers tussen het Omleidingskanaal en de Duitse grens is een eldorado voor de wilde plantenliefhebber. Alhoewel de laatste jaren de rijkdom van vooral (vrij) zeldzame planten is afgenomen zijn er toch zo'n 300 plantensoorten te vinden, bijna een kwart van de Nederlandse flora, waarvan veel vrij tot zeer zeldzame planten. In dit kader kunnen o.a. worden genoemd Steenanjer, Lange Ereprijs, Vogelpootje, Wilde Nagel, Walstro, Gevlekte Orchis, Grasklokje, Vrouwenmantel, Gelen Morgenster en ga zo maar door. Kortom vooral in juni en juli zijn op een aantal plaatsen de kanaaloevers bont gekleurd en een lust voor het oog.

De vogelstand langs het kanaal is minder spectaculair dan de flora. Toch kunnen attente kanovaarders genieten van vogels van diverse pluimage die plotsklaps de oevers bezoeken. Ze huizen veelal in de het kanaal omringende bossen, zoals de specht, de sperwer, de buizerd, de havik en de grote gele kwikstaart. En als het echt stil is zou u ook het ijsvogeltje langs het kanaal kunnen ontmoeten en ook de koekkoek ontbreekt niet langs het kanaal die parasiteert op de nesten van de vele karekieten die het kanaal herbergt.

Alhoewel de rotary van Ootmarsum langs het kanaal nabij Denekamp enkele vissteigers deed realiseren, in eerste instantie bedoeld voor minder valide hengelaars, moet het water in het kanaal als arm-viswater worden aangemerkt. De vispopulatie bestaat in hoofdzaak uit snoek, baars, witvis, voorn en brasem.

naar boven »

Nieuwe ontwikkelingen.

De vele cultuurhistorische en landschappelijke elementen van het kanaal Almelo-Nordhorn hebben er toe geleid dat de werkgroep "Water" van de "Stichting Cultuurhistorische Evenementen Almelo" (CHE) zich beijvert om het kanaal Almelo-Nordhorn de ruggengraat te doen worden bij het ontwikkelen van het recreatieve gebruik van dit plm. 3000 ha. grote gebied aan weerszijden van dit kanaal.

Daartoe kwamen in opdracht van de CHE-werkgroep "Water" een tweetal interessante rapportages tot stand, t.w. "Kanaal Almelo-Nordhorn een kanaal met toekomst" en "Driedubbel pleidooi voor vorming cultuurhistorisch landschapspark kanaal Almelo-Nordhorn", beiden vervaardigd door medewerkers van de Universiteit Twente.

Daarnaast is overleg gaande met de z.g. "kanaalgemeenten" Almelo, Dinkelland en Tubbergen, het waterschap Regge en Dinkel, de eigenaresse van het kanaal, alsmede met de provincie Overijssel (eigenaresse van de oevers met daarop veelal zandwegen), tevens m.b.t. het Provinciaal Ontwikkelingsplan (POP) en Belvedère; laatstgenoemde instelling beoogt revitalisering van ons industrieel erfgoed.

Mede op sterk aandringen van de werkgroep "Water" is het weer bevaarbaar maken van het kanaal opgenomen in de studie "Kanalenvisie Twente/Grafschaft Bentheim", uitgevoerd in opdracht van de Regio Twente en de Landkreis Grafschaft Bentheim. Ook de ANWB is bij dit project betrokken, alsmede de "Verein Graf Ship" in Nordhorn die zich sterk inzet voor het weer bevaarbaar maken van de oude veenkanalen in de Grafschaft Bentheim, waardoor ook nieuwe mogelijkheden voor bovenregionale toervaart ontstaan.

Het kanaal Almelo-Nordhorn is daartoe een onmisbare schakel.

naar boven »

Geraadpleegde literatuur:
Goïnga, Kl., "100 jaar kanaal Almelo-Nordhorn", 1989;
Provincie Overijssel, "De botanische waarden van het kanaal Almelo-Nordhorn", 2002;
De in de tekst genoemde rapportages/onderzoeken:
Werkgroep Water CHE, "Kanotochten in de heerlijkheid Almelo en omstreken", 2004.